Nauczanie chemii analitycznej w Polsce

Marek Biziuk

Komisja Nauczania Chemii Analitycznej, Komitet Chemii Analitycznej PAN

Katedra Chemii Analitycznej, Wydział Chemiczny Politechniki Gdańskiej

Ul. G. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdańsk, e-mail; biziuk@chem.pg.gda.pl

Historia chemii analitycznej jest tak stara jak ludzkość. Od zarania dziejów istniała potrzeba wykrywania, oznaczania lub, przynajmniej, oszacowywania zawartości cennych jak i szkodliwych składników w badanych obiektach. Zajmowali się tym, m.in. alchemicy, ale także przedstawiciele innych profesji działający na pograniczu czarów i magii. Burzliwy rozwój chemii analitycznej jako dyscypliny naukowej to jednak dopiero wiek XX, gdy z dziedziny traktowanej usługowo rozwinęła się w samodzielną i bardzo ważną naukę. Chemia analityczna stoi na pograniczu dyscyplin i można ją generalnie podzielić na:

Ø chemię analityczną – naukę o procesie analitycznym (dyscyplina podstawowa), obejmującą opracowanie nowych metod i technik oznaczania końcowego wraz z aparaturą oraz

Ø analizę chemiczną, zwaną analityką – naukę o praktycznym zastosowaniu i wykorzystaniu metod chemii analitycznej.

Generalnie Chemia Analityczna zajmuje się poszukiwaniem i opracowywaniem optymalnych strategii (metod i urządzeń) pozwalających na uzyskiwanie miarodajnych informacji dotyczących chemicznej natury różnych obiektów znajdujących się w naszym otoczeniu i przebiegających w nich procesach. Odpowiada na kilka podstawowych pytań, a więc co znajduje się w naszym otoczeniu (analiza jakościowa), ile tego jest (analiza ilościowa), jak jest rozmieszczone (analiza strukturalna) i jak się zmienia w czasie (analiza procesowa i monitoring). Źródłem informacji jest analizowana próbka. Informację uzyskuje się przez rozkodowanie sygnału analitycznego (mierzonej wielkości fizycznej lub fizykochemicznej). Prawie każda właściwość fizyczna i fizykochemiczna charakteryzująca dany pierwiastek lub związek może stać się podstawą jego oznaczenia. Uzyskana ilość informacji o badanym obiekcie nie może być większa, niż ilość informacji zawartej w analizowanej próbce. Wyniki żadnej metody analitycznej nie mogą być lepsze od umiejętności (wiedzy, sprawności wykonywania) analityka i w tym momencie dochodzimy do wyzwania, jakie staje przed osobami opracowującymi programy jak i prowadzącymi ten przedmiot.

Wykorzystanie informacji analitycznej jest bardzo szerokie. Zaliczyć można do nich, m.in.: różne dziedziny przemysłu, medycynę, biologię, rolnictwo i przemysł spożywczy, sądownictwo i kryminalistykę, energetykę atomową, inżynierię materiałową, ochronę środowiska, archeologię, historię oraz geologię. W samej chemii informacje analityczne wykorzystywane są przy: tworzeniu podstaw nowoczesnej chemii, syntezie związków, badaniu kinetyki przemian, racjonalnym prowadzeniu procesów technologicznych oraz racjonalnym wykorzystaniu produktów chemicznych. Chemia Analityczna ma ścisłe powiązania z innymi dziedzinami chemii, takimi jak: Chemia Fizyczna, Organiczna, Nieorganiczna, Elektroanaliza, Spektrometria, Biochemia, Techniki Rozdzielania, ale także z: Fizyką, Inżynierią, Oceanografią, Hydrologia czy Limnologią.

Otrzymany wynik jest towarem, tym droższym im jest bardziej miarodajny. Chemik analityk odpowiada służbowo, dyscyplinarnie, karnie i materialnie za miarodajność wyników analizy. To następne wyzwanie stające przed prowadzącymi przedmiot Chemia Analityczna, problem zapewnienia jakości wyniku i kontrola tej jakości.

Wszystkie poruszone powyżej zagadnienia sprawiają, że właściwe nauczanie Chemii Analitycznej stało się niezmiernie ważne. Komisja Nauczania Chemii Analitycznej Komitetu Chemii Analitycznej PAN opracowała główne założenia i podstawy programowe przy nauczaniu chemii analitycznej.

Celem kształcenia w przedmiocie Chemia Analityczna jest zapoznanie studenta z podstawami chemicznymi i fizycznymi technik analitycznych, z podstawowymi operacjami chemicznymi, aparaturą analityczną oraz przygotowanie studenta do świadomego uczestniczenia w procesie analitycznym. Oznacza to znajomość poszczególnych etapów procesu analitycznego, specyfiki problemu analitycznego, pobierania i przetwarzania próbki analitycznej, prowadzenia pomiaru analitycznego i interpretacji jego wyniku. Każdy absolwent studiów chemicznych powinien umieć:

Ø posługiwać się opracowaniami monograficznymi, normatywnymi oraz literaturą oryginalną;

Ø obliczać masy lub objętości odczynników niezbędne dla sporządzenia roztworów o żądanych stężeniach oraz przygotowywać roztwory mianowane do oznaczeń objętościowych;

Ø wybrać właściwą metodę analityczna w zależności od rodzaju analizowanego materiału, oznaczanego(ych) analitu(ów) i celu analizy;

Ø pobrać reprezentatywną próbkę i przygotować ją do badań wykonując niezbędne operacji jednostkowe;

Ø wybrać metody rozdzielania i zastosować je do danego problemu analitycznego;

Ø wykonać pomiar stosując techniki chemiczne bądź fizyczne, dopasowane do problemu analitycznego;

Ø obliczyć wynik analizy, oszacować możliwe błędy, ustalić parametry charakteryzujące metodę analityczną i otrzymane wyniki;

Ø wykazać znajomość podstaw walidacji metody i wykorzystać je w praktyce.

Komisja Nauczania Chemii Analitycznej Komitetu Chemii Analitycznej Polskiej Akademii Nauk sugeruje, by obowiązkowy przedmiot Chemia Analityczna był poprzedzony zajęciami pozwalającymi na zapoznanie się z podstawowymi właściwościami związków chemicznych w roztworach, obliczeniami chemicznymi oraz przyswojeniem umiejętności wykonywania podstawowych czynności laboratoryjnych. Komisja sugeruje, by przedmiot Chemia Analityczna był usytuowany w programie studiów po zakończeniu, a w najgorszym razie w trakcie trwania przedmiotów: Fizyka, Chemia Nieorganiczna, Chemia Organiczna i Chemia Fizyczna. Materiał z tych przedmiotów jest niezbędny w zrozumieniu i przyswojeniu wiadomości z Chemii Analitycznej. Pozwoli to na prezentowanie w trakcie wykładu większej dawki problematyki analitycznej z wykorzystaniem wiadomości o charakterze podstaw fizykochemicznych, zawartych w wykładach z Fizyki i Chemii Fizycznej.

Chemia Analityczna, jako przedmiot, wykładana jest na uniwersytetach, politechnikach oraz akademiach medycznych (Tabela 1). W prawie wszystkich uczelniach funkcjonuję niezależne jednostki prowadzące ten przedmiot - Katedry/Zakłady Chemii Analitycznej i/lub Instrumentalnej, czasami tylko łączone z Chemią Nieorganiczną lub Ogólną. Zajęcia prowadzone są przez wysoko wykwalifikowaną kadrę. Liczba samodzielnych pracowników sięga 9 (Politechnika Gdańska), 11 (Politechnika Warszawska), 13 (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), a nawet 16 (Uniwersytet Warszawski) profesorów i doktorów habilitowanych. Pozostali prowadzący zajęcia w większości mają również duże doświadczenie dydaktyczne. Oczywiście, trudno porównywać duże uczelnie prowadzące kierunki dyplomowania związane z analityką, z małymi ośrodkami o innym profilu nauczania.

Tabela 1. Zestawienie uczelni, na których prowadzone są przedmioty związane z Chemią Analityczną oraz kadra dydaktyczna

Uczelnia	Wydział; Katedra/Zakład	Kadra dy-daktyczna
		NA	w tym samodz	dokto -ranci
Uniwersytet w Białymstoku	Wydział Biologiczno-Chemiczny, Instytut Chemii, Zakład Chemii Analitycznej, Zakład Chemii Ogólnej i Nieorganicznej, Zakład Chemii Środowiska	15	4
Uniwersytet Gdański	Wydział Chemii, Katedra Chemii Analitycznej, Katedra Analizy Środowiska, Zakład Chemii Środowiska i Ekotoksykologii	18	4
Uniwersytet Śląski	Wydział Mat-Fiz-Chem, Instytut Chemii, Zakład Chemii Analitycznej	16	3
Uniwersytet Jagielloński	Wydział Chemii, Zakład Chemii Analitycznej	14	3	14
	Collegium Medicum, Katedra Chemii Nieorganicznej i Analitycznej	17	2
Uniwersytet im. Marii Curie- Skłodowskiej w Lublinie	Wydział Chemii, Zakład Chemii Analitycznej i Analizy Instrumentalnej	19	5
Uniwersytet Łódzki	Wydział Chemii, Katedra Analizy Instrumentalnej, Katedra Chemii Ogólnej i Nieorganicznej, Katedra Technologii Chemicznej i Ochrony Środowiska	20	2	3
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie	Wydział Kształtowania Środowiska i Rolnictwa, Katedra Chemii Rolnej i Ochrony Środowiska	8	4	2
	Wydział Nauki o Żywności, Katedra Towaroznawstwa i Badań Żywności	2	1
	Wydział Ochrony Środowiska i Rybactwa, Katedra Inżynierii Ochrony Środowiska	3	1
Uniwersytet Opolski	Wydział Chemii, Katedra Chemii Analitycznej i Ekologicznej	4	1	1
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu	Wydział Chemii, Zakład Analizy Wody i Gruntów, Zakład Chemii Analitycznej, Zakład Chemii Supramolekularnej, Zakład Technologii Uzdatniania Wody, Zakład Ziem Rzadkich, Pracownia Chemii Ogólnej, Pracownia Analizy Spektroskopowej Pierwiastków, Środowiskowe Laboratorium Unikalnej Aparatury Chemicznej	28	13	12
Uniwersytet Szczeciński	Wydział Nauk Przyrodniczych Katedra Chemii i Ochrony Środowiska Wodnego	4	1
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu	Wydział Chemii, Katedra Chemii Środowiska i Bioanalityki, Katedra Chemii Analitycznej	23	2	14
Uniwersytet Warszawski	Wydział Chemii, Zakład Chemii Nieorganicznej i Analitycznej	45	16	35
Uniwersytet Wrocławski	Wydział Chemii, Zakład Chemii Analitycznej, Zakład Chemii Teoretycznej i Fizyki Chemicznej	16	4
Uniwersytet Zielonogórski	Instytut Inżynierii Środowiska, Zakład Technologii Wody, Ścieków i Odpadów	11	2
Akademia Medyczna w Gdańsku	Wydział Farmaceutyczny, Katedra i Zakład Chemii Analitycznej, Katedra i Zakład Bromatologii	15	3	5
Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu im Piastów Śląskich	Wydział Farmaceutyczny, Katedra i Zakład Chemii Analitycznej, Oddział Analityki Medycznej	10	2
Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu	Wydział Farmaceutyczny, Katedra i Zakład Chemii Farmaceutycznej	13	4
Uniwersytet Medyczny w Lublinie	Katedra Chemii, Zakład Chemii Analitycznej	13	3	5
Warszawski Uniwersytet Medyczny	Wydział Farmaceutyczny, Katedra i Zakład Chemii Nieorganicznej i Analitycznej	21	1
Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im Jana Kochanowskiego w Kielcach	Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, Instytut Chemii, Zakład Chemii Analitycznej	6	3
Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu	Wydział Nauk o Żywności i Żywieniu, Katedra Biochemii i Analizy Żywności, Instytut Technologii Żywności Pochodzenia Roślinnego, Zakład Koncentratów Spożywczych	18	6
Politechnika Gdańska	Wydział Chemiczny, Katedra Chemii Analitycznej	12	9	28
Politechnika Śląska	Wydział Chemiczny, Katedra Chemii Analitycznej i Ogólnej	10	1	3
Politechnika Koszalińska	Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska, Katedra Gospodarki Odpadami	4	1
Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica	Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki, Katedra Chemii Analitycznej	12	4
Politechnika Krakowska	Wydział Inżynierii i Technologii Chemicznej, Zakład Chemii Analitycznej	11	2
Politechnika Poznańska	Wydział Technologii Chemicznej	15	4	3
Politechnika Radomska	Wydział Technologii Materiałoznawstwa i Wzornictwa, Katedra Ochrony Środowiska Katedra Chemii, Katedra Technologii Obuwia i Garbarstwa, Katedra Tworzyw Sztucznych	13	2
Politechnika Rzeszowska im. I. Łukasiewicza	Wydział Chemiczny, Zakład Chemii Nieorganicznej i Analitycznej, Zakład Chemii Organicznej, Zakład Technologii Tworzyw Sztucznych	17	5
Politechnika Warszawska	Wydział Chemiczny, Katedra Chemii Analitycznej, Zakład Mikrobioanalityki Wydział Inżynierii Chemicznej i Procesowej	21	11	21
Politechnika Wrocławska	Wydział Chemiczny, Wydziałowy Zakład Chemii Analitycznej	15	4

Komisja Nauczania Chemii Analitycznej Komitetu Chemii Analitycznej PAN na podstawie przeprowadzonej oceny dotychczasowego przebiegu procesu kształcenia, a także biorąc pod uwagę profil absolwenta opuszczającego mury uczelni oraz zapotrzebowanie przemysłu i nauki, opracowała minima programowe w nauczaniu Chemii Analitycznej. Przedmiot wprowadzający do Chemii Analitycznej powinien zawierać następujące treści:

Ø organizację i bezpieczeństwo pracy w laboratorium. Substancje szkodliwe i toksyczne;

Ø podstawy techniki laboratoryjnej: pipetowanie, odmierzanie roztworów, ważenie, sączenie, krystalizacja, wytrącanie osadów, ekstrakcja, odparowywanie roztworów, suszenie, prażenie itd.;

Ø właściwości roztworów jonowych na przykładzie jonów nieorganicznych (tzw. klasyczny schemat analizy jakościowej);

Ø obliczenia stechiometryczne, stężenia roztworów, równowagi jonowe, stałe równowagi itp.

Te zagadnienia są częściowo przerabiane przez studentów w ramach Chemii Nieorganicznej lub Ogólnej i w trakcie pierwszych zajęć z Chemii Analitycznej.

Zasadniczy kurs Chemii Analitycznej powinien obejmować następujące zagadnienia:

Ø podstawowe oznaczenia chemiczne w układach modelowych jako sprawdzian umiejętności pracy w laboratorium: miareczkowanie (alkacymetria – przygotowanie roztworów titrantów, wskaźniki chemiczne, równowagi chemiczne, krzywe miareczkowania, pomiar pH za pomocą wskaźników i potencjometrycznie); redoksometria i analiza strąceniowa – roztwory titrantów, wskaźniki, równowagi chemiczne, krzywe miareczkowania, potencjometryczne określanie punktu końcowego; kompleksometria – równowagi kompleksowania, stałe warunkowe, właściwości kompleksonów i wskaźników), oznaczenia grawimetryczne i elektrograwimetryczne;

Ø elementy technik rozdzielania i wydzielania w układach wieloskładnikowych: chromatografia jonowymienna, ekstrakcja rozpuszczalnikami, rozdzielanie strąceniowe bez i z nośnikami. Wykorzystanie lotności, rozdzielanie elektrolityczne. Pojęcia selektywności. Analiza rzeczywistych układów wieloskładnikowych;

Ø ocenę miarodajności wyników: statystyczna ocena wyników analitycznych, ilościowe charakterystyki metod analitycznych, podstawy teorii informacji w Chemii Analitycznej, ocena precyzji i dokładności metod. Podstawy metrologii chemicznej. Walidacja metod, materiały odniesienia, badania międzylaboratoryjne;

Ø wykorzystanie technik fizycznych i fizykochemicznych w Chemii Analitycznej. Metody spektroskopowe (fotometria płomieniowa, atomowa spektrometria absorpcyjna i emisyjna, analityczna spektrometria cząsteczkowa UV, VIS, IR, spektrometria mas); metody elektrochemiczne (potencjometria, amperometria, woltamperometria, kulometria, konduktometria); aparaturowe metody rozdzielania (chromatograficzne i elektromigracyjne);

Ø aspekty aparaturowe metod instrumentalnych a ich przydatność analityczna;

Ø wykorzystanie metod analitycznych w konkretnych przypadkach procesów analitycznych, np. w ochronie środowiska, analizie zawartości śladowych, analityce przemysłowej, analityce klinicznej, analizie leków itp.;

Ø aspekty prawne wyników analitycznych.

Z przeprowadzonej analizy nadesłanych ankiet oraz programów studiów poszczególnych uczelni wynika, że większość wymienionych zagadnień jest realizowana w ramach przedmiotów: Chemia Analityczna I, Chemia Analityczna II, Nowoczesne Techniki Analityczne lub Analiza Instrumentalna. Pierwsza część Chemii Analitycznej (wykłady, seminaria i laboratoria, we wszystkich uczelniach przedmiot obligatoryjny, zakończony egzaminem), prowadzona jest na semestrze od II do V, w ramach I stopnia nauczania, a druga (nowoczesne techniki; wykłady i laboratoria; czasem jako przedmiot obieralny) na semestrze VI lub VII, w ramach II stopnia nauczania. Do tego momentu studiów nauczanie Chemii Analitycznej w uniwersytetach, politechnikach i na akademiach medycznych nie różni się w sposób istotny, gdyż są to, niezbędne do opanowania przez wszystkich analityków, podstawy Chemii Analitycznej. Na starszych latach (rok III, IV i V) proponowany jest szeroki wachlarz przedmiotów związanych z Chemią Analityczną. Są to często zupełnie nowe zagadnienia, ale także poszerzenie i pogłębienie już przekazywanych wiadomości oraz praktyczne aspekty wykorzystania Chemii Analitycznej do różnych celów. Często przedmioty te prowadzone są także przez inne katedry/zakłady.

Tabela 2. Przedmioty prowadzone na polskich uczelniach związane z Chemia Analityczną

Uczelnia	Przedmioty
Uniwersytet w Białymstoku	Chemia Analityczna I, Chemia Analityczna II, Ekotoksykologia Chemiczna, Podstawy Toksykologii, Metody Analityczne w Badaniach Próbek Środowiskowych, Metrologia Chemiczna, Chromatografia i Elektroforeza, Metody Rozdzielania i Zatężania, Analiza Chemicznych Zanieczyszczeń Środowiska, Chemia Analityczna Zaawansowana, Współczesne Problemy Chemii Analitycznej i Nieorganicznej, Elektroanaliza, Metody Przepływowe w Analizie Chemicznej
Uniwersytet Gdański	Chemia Analityczna, Chemia Ogólna i Analityczna, Analiza Instrumentalna, Chemiczna i Radiochemiczna Analiza Środowiskowa
Uniwersytet Śląski	Chemia Analityczna, Analiza Instrumentalna, Chemometria, Chromatografia, Toksykologia
Uniwersytet Jagielloński	Chemia Analityczna I, Chemia Analityczna II , Chemia Analityczna III, Podstawy Statystyki i Chemometria Chemometria i Biometria, Analiza Przepływowa, Analiza Farmaceutyczna, Ekotoksykologia i Toksykologia Środowiska, Toksykologia Kliniczna
UJ Collegium Medicum	Chemia Analityczna, Analiza Instrumentalna,
Uniwersytet Marii Curie- Skłodowskiej w Lublinie	Chemia Analityczna, Analiza Instrumentalna
Uniwersytet Łódzki	Chemia Analityczna I, Chemia Analityczna II z elementami analizy instrumentalnej, Analiza Instrumentalna, Chemia Analityczna Środowiska, Monitoring i Analiza Specjalistyczna Wód Naturalnych, Podstawy Analizy Chromatograficznej i Jej Zastosowanie we Współczesnych Badaniach Środowiskowych, Biomedycznych i Przyrodniczych, w Analizie Środowiskowej, Ekologii i Ekotoksykologii, Metody Separacyjne w Chemii Analitycznej
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie	Analiza Instrumentalna, Metody i Ocena Jakości Żywności, Chemia Rolna, Chemia Gleby, Ochrona Środowiska, Metale Ciężkie w Środowisku, Analiza i Ocena Jakości Żywności
Uniwersytet Opolski	Chemia Analityczna, Analiza Instrumentalna, Metody Chromatograficzne, Podstawy Analizy Instrumentalnej, Analityka Środków Kosmetycznych, Sposoby Wyodrębniania i Analiza Śladowych Zanieczyszczeń Środowiska, Spektroskopowe Metody Analityczne, Chemia Środowiska I, Chemia Środowiska II, Ekotoksykologia
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu	Chemia Analityczna, Metody Spektralne, Materiały Biologicznie Czynne, Metrologia w Chemii, Monitoring Środowiska, Analityka Środków Kosmetycznych, Chemia Bioanalityczna, Analiza Zanieczyszczeń Wód i Gruntów, Metody Chromatograficzne, Spektrometria Atomowa, Analiza Zanieczyszczenia Powietrza, Analiza Instrumentalna, Spektroskopia, Spektroskopia Związków Organicznych, Aspekty Metodyczne i Specjacyjne Oznaczania Pierwiastków Śladowych w Próbkach Środowiskowych Metodami Spektroskopowymi
Uniwersytet Szczeciński	Chemia Ogólna i Analityczna
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu	Chemia Analityczna, Chemia Środowiska i Ekologia, Analityka i Kontrola w Chemii Środowiska, Ekoanalityka, Techniki Separacyjne w Analizie Śladowej, Metody Statystyczne z Elementami Modelowania Komputerowego
Uniwersytet Warszawski	Podstawy Chemii Analitycznej, Wstęp do Analizy Instrumentalnej, Metrologia Chemiczna, Metody Zatężania i Rozdzielania, Analiza Instrumentalna, Analityka Środowiskowa, Chemometria, Chromatografia Cieczowa, Spektrometria Atomowa i Spektrometria Mas, Chemia Bionieorganiczna, Metody Oznaczania Biopierwiastków, Analiza Specjacyjna, Elektroanaliza, Automatyzacja Analizy Chemicznej, Zastosowanie Spektroskopii Multijądrowego Rezonansu Magnetycznego w Analizie Chemicznej, Elektrochemiczne Czujniki Jonowe, Metody Analityczne w Analizie Obiektów Zabytkowych, Elektroforeza Kapilarna, Analiza Śladowa Zanieczyszczeń Organicznych w Środowisku
Uniwersytet Wrocławski	Chemia Analityczna, Fizyka Chemiczna (instrumentalne techniki badawcze i analityczne), Metody Fizykochemiczne, Monitorowanie Skażeń, Chemia Jądrowa i Radiacyjna; Chemia Kryminalistyczna, Spektroskopia w Fizykochemii Ciała Stałego, Spektrometria Mas, Współczesne Metody Analizy, Współczesne Metody Chromatograficzne i ich Zastosowania
Uniwersytet Zielonogórski	Analiza Instrumentalna, Chemia Ogólna, Chemia Sanitarna, Chemia Środowiska, Monitoring Środowiska, Odnowa Wody, Technologia Wody i Ścieków
Akademia Medyczna w Gdańsku	Chemia Analityczna, Analiza Instrumentalna, Metody Przygotowania Próbek Pochodzenia Naturalnego do Analizy Specjacyjnej, Metody Spektroskopowe w Analizie Leków, Wysokosprawna Chromatografia (HPLC) jako Metoda Analizy Związków Fenolowych w Ekstraktach Roślinnych, Bromatologia, Ocena Analityczna Produktów Żywnościowych z Uwzględnieniem Obecnych w Nich Zanieczyszczeń Chemicznych w Aspekcie Jakości Zdrowotnej
Akademia Medyczna we Wrocławiu	Chemia Analityczna, Analiza Instrumentalna
Uniwersytet Medyczny w Poznaniu	Chemia Leków, Chemia Radiofarmaceutyczna, Chemiczne i Fizyczne Metody Badania Kosmetyków, Analiza Leków Złożonych, Ocena Trwałości Substancji Leczniczych i Preparatów Farmaceutycznych
Uniwersytet Medyczny w Lublinie	Chemia Analityczna Analiza Instrumentalna
Warszawski Uniwersytet Medyczny	Chemia Analityczna, Chemia Ogólna i Nieorganiczna, Analityka Medyczna, Krystalochemia Leków, Analiza Instrumentalna, Analiza Leków, Bromatologia, Toksykologia, Ochrona Środowiska
Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Kochanowskiego w Kielcach	Chemia Analityczna, Analiza Instrumentalna, Metody Przygotowania Próbek do Analizy, Metody Statystyczne w Laboratorium Chemicznym, Programy Użytkowe w Laboratorium Chemicznym, Wykorzystanie Metod Numerycznych w Analizie Chemicznej, Nowoczesne Metody Elektrochemiczne
Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu	Techniki Chromatograficzne w Analizie Żywności
Politechnika Gdańska	Chemia Analityczna, Nowoczesne Techniki Analityczne, Analityka Procesowa, Analityka Zanieczyszczeń Środowiska, Techniki Separacyjne, Metody Badań Strukturalnych, Nowoczesne Techniki w Analizie Żywności, Automatyka i Pomiary w Technologii Chemicznej, Monitoring Środowiska, Czujniki Wielkości Chemicznych, Podstawy Chemometrii, Biologiczne Metody w Ocenie Zanieczyszczenia Środowiska, Metody Zapewnienia i Kontroli Jakości, Metody Analizy Technicznej oraz na studiach inżynierskich w języku angielskim (Environmental Protection and Management): Air Quality Control, Monitoring and Analysis of Environmental Pollutants, Water Quality Control, Food Quality
Politechnika Śląska	Chemia Analityczna (po polsku i angielsku), Chemia Analityczna II, Analiza Przemysłowa, Analiza Instrumentalna, Analiza Instrumentalna w Ochronie Środowiska, Analityka w Ochronie Środowiska i Badaniach Klinicznych, Dodatki do Żywności, Współczesna Aparatura w Pomiarach Fizykochemicznych, Analityka i Monitoring Zanieczyszczeń Środowiska, Analiza Śladowa, Metody Rozdzielcze w Bioanalityce, Analiza Chemiczna Odpadów, Metody Bio- i Elektrochemiczne w Analityce, Metody Kalibracji w Pomiarach Analitycznych, Specjacja i Analiza Specjacyjna, Wybrane Zagadnienia z Toksykologii, Metody Elektrochemiczne i Biosensory, Metody Separacji z Próbek Biologicznych, Monitoring Środowiska, Przygotowanie Próbek Biologicznych, Metale Śladowe w Żywności, Współczesne Techniki Instrumentalne, Metody Spektroskopowe w Bioanalityce
Politechnika Koszalińska	Chemia, Chemia Budowlana
Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica	Pomiary Instrumentalne, Instrumentalne Metody Analizy Analityka w Kontroli Jakości, Sensory Chemiczne i Biosensory, Sensory Gazowe w Analityce, Nowoczesne Materiały i Techniki w Analityce, Nowoczesne Materiały i Sensory w Analityce, Zaawansowane Techniki Analityczne, Budowa i Oprogramowanie Aparatury Pomiarowej, Podstawy Chemometrii, Analiza Instrumentalna
Politechnika Krakowska	Chemia Analityczna, Analityka Środowiskowa i Przemysłowa, Nowoczesne Techniki Analityczne, Chemometria, Laboratorium Nowoczesnych Metod Chromatograficznych, Preparatywna i Analityczna Chromatografia Cieczowa, Laboratorium Bioanalityki, Mikroanalityka, czyli Miniaturyzacja w Analityce, Systemy Zarządzania Jakością w Laboratorium Badawczym, Monitoring Zanieczyszczeń Wód i Powietrza
Politechnika Poznańska	Chemia Analityczna, Analiza Instrumentalna, Pobieranie i Przygotowanie Próbek, Metody Spektroskopowe w Ochronie Środowiska, Spektrometria Atomowa, Spektrometria Mas, Techniki Sprzężone w Analizie Śladowej i Specjacyjnej, Techniki Instrumentalne w Analizie Produktów Przemysłu Chemicznego, Analiza w Przepływie, Elektroanaliza
Politechnika Radomska	Chemia Analityczna i Analiza Instrumentalna, Chemia Środowiska, Analityka Środowiska, Chemia Zanieczyszczeń Środowiska, Podstawy Metrologii i Analizy Instrumentalnej, Metody Analizy Kosmetyków i Produktów Chemii Gospodarczej, Analiza Techniczna w Garbarstwie, Metody Instrumentalne w Analizie Polimerów
Politechnika Rzeszowska im. I. Łukasiewicza	Chemia Analityczna, Chemia Analityczna II, Odpady Przemysłowe i Ich Analiza, Analiza Środowiska, Pobieranie i Przechowywanie Próbek Analitycznych, Metody Analizy Technicznej, Techniki Rozdziału i Zagęszczania Analitów, Analiza Śladowa, Metody Analizy Związków Organicznych, Metody Badań Polimerów, Metody Badań Tworzyw Sztucznych
Politechnika Warszawska	Chemia Analityczna, Analityka i Monitorowanie Zanieczyszczeń Środowiska, Współczesne Techniki Pomiarowe, Miniaturyzacja w Chemii Analitycznej, Kontrola Analityczna w Przemyśle, Sensory Chemiczne w Kontroli Analitycznej, Laboratorium Metrologii Chemicznej, Projektowanie Kontroli Procesowej, Spektrochemiczne Metody Badań Materiałów, Techniki Chromatograficzne w Charakteryzowaniu Materiałów, Analityczna Kontrola Żywności Metodami Spektrometrii Mas, Projektowanie z Bioanalityki, Miniaturyzacja w Chemii Analitycznej, Metrologia Biochemiczna i Akwizycja Pomiarowa, Metody Bioanalityczne, Techniki Spektroskopowe i Spektrometryczne, Proces Analityczny i Miniaturyzacja, Rentgenowska Analiza Strukturalna, Elektrochemia Analityczna, Mikrobioanalityka Analityczna, Kontrola Bioprocesorów, Projektowanie Mikrobioanalityki i Kontroli Bioprocesorów, Metody i Techniki Rozdzielania, Laboratorium Charakteryzacji Materiałów, Laboratorium Nowoczesnych Technik Kontroli Analitycznej, Laboratorium Wirtualnych Technik Pomiarowych, Podstawy Metrologii i Technik Wizualizacji, Chemiczne Metody Rozdzielania, Chromatografia i Elektroforeza Kapilarna, Ekotoksykologia i Kontrola Zanieczyszczeń, Analiza Specjacyjna Metali i Metaloidów w Materiałach Środowiskowych, Kontrola Analityczna w Badaniu Materiałów
Politechnika Wrocławska	Analiza Środowiskowa, Żywności i Leków, Analityczna Spektrometria Optyczna i Rentgenowska, Chemia Analityczna, Podstawy Chemii Analitycznej, Analiza Śladowa, Chemia Środowiska, Monitoring Środowiska

Proponowane wykłady są nowoczesne i wychodzą naprzeciw potrzebom nauki i przemysłu. Na podkreślenie zasługuje szerokie potraktowanie problemów związanych z analityką środowiskową z uwzględnieniem analizy specjacyjnej. Równie istotna jest duża liczba wykładów z kontroli jakości wyników oraz statystyki i chemometrii. Jest to niezbędne w celu otrzymania miarodajnych wyników oraz ich interpretacji. Wszystkie uczelnie podkreślały wagę walidacji metod, stosowania materiałów odniesienia oraz badań międzylaboratoryjnych. Bez tego Chemia Analityczna nie może istnieć. Cennymi wykładami są także wykłady z bioanalityki, sensorów i biosensorów oraz ekotoksykologii. Jest to nowoczesna tendencja w analizie jakości środowiska. Wreszcie ważnymi wykładami są wykłady z analizy żywności, miniaturyzacji oraz analityki procesowej i technicznej. Nieco inna jest specyfika akademii medycznych. W tym przypadku prowadzone są przedmioty takie jak: Chemia i Analityka Leków, Ocena Trwałości Substancji Leczniczych i Preparatów Farmaceutycznych, czy Analiza Leków Złożonych. We wszystkich przedmiotach wykorzystywane są najnowsze pomoce dydaktyczne oraz najnowsza aparatura analityczna. Materiały dydaktyczne to nie tylko podręczniki, ale także pokazy multimedialne, skrypty, opisy ćwiczeń i materiały umieszczone w Internecie. Skutecznie wspiera to wykłady, seminaria i laboratoria w nauczaniu Chemii Analitycznej. Wyposażenie laboratoriów należy uznać za adekwatne do prowadzonych zajęć, dobre, a nawet bardzo dobre. Prawie wszystkie uczelnie dysponują, poza standardowym wyposażeniem laboratorium (wagi, suszarki, liofilizatory, mineralizatory itp.) także spektrofotometrami UV-VIS, AAS, aparaturą do pomiarów elektrochemicznych oraz chromatografami cieczowymi i gazowymi, często z detekcją MS. W niektórych uczelniach można spotkać, m. in., także: spektrometry NMR, ICP-MS, ICP-OES, elektroforezę kapilarną, aparaturę do chromatografii jonowej i izotachoforezy oraz do oznaczania OWO. Aparatura posiada instrukcje obsługi i w większości przypadków jest dostępna dla studentów.

Tabela 3. Wyposażenie laboratoriów analitycznych w polskich uniwersytetach

Uczelnia	Wyposażenie
Uniwersytet w Białymstoku	spektrometry absorpcji atomowej z atomizacją w kuwecie grafitowej i w płomieniu, wysokosprawne chromatografy cieczowe z detektorem DAD, chromatografy gazowe z detektorami MS, FID i ECD, spektrofotometry UV/VIS, przepływowo-wstrzykowe układy pomiarowe, FT-IR, NMR, elektroforeza kapilarna
Uniwersytet Gdański	spektrometr alfa, licznik scyntylacyjny LKB, licznik Geigera-Mullera, chromatografy gazowe, wysokosprawne chromatografy cieczowe, potencjometry, polarografy, konduktometry, spektrofotometry UV-VIS, kulometr, ICP-OES
Uniwersytet Śląski	spektrometry UV-VIS, ICP-OES, AAS, XRF, chromatografy cieczowe i gazowe, polarografy
Uniwersytet Jagielloński	spektrometr ICP-MS, spektrometr ICP-OES, system ablacji laserowej, spektrofotometry absorpcji atomowej, fotometr płomieniowy, spektrofotometry UV/VIS, analizator wstrzykowo-przepływowy, atomowy spektrometr fluorescencyjny, system elektroforezy kapilarnej, chromatograf cieczowy, chromatograf gazowy, wyposażenie do analiz elektrochemicznych (pH-metry, kulometry, titratory), wyposażenie do analiz przepływowych (pompy, zawory, moduły separacyjne)
UJ Collegium Medicum	TLC z detekcją densytometryczną, chromatografy gazowe i wysokosprawne chromatografy cieczowe, spektrofotometry UV/VIS i IR, spektrometr absorpcji atomowej, woltamperometr, elektroforeza
Uniwersytet Marii Curie- Skłodowskiej w Lublinie	elektroforeza kapilarna, spektrometry absorpcji atomowejAAS, analizatory elektrochemiczne Autolab i EA-9, spektrofotometry UV/VIS, spektrofluorymetr, fotometr płomieniowy
Uniwersytet Łódzki	elektroforeza kapilarna, wysokosprawne chromatografy cieczowe, spektrofotometry UV/VIS, mierniki elektrochemiczne μAutolab, Elektrochemiczny Miernik Uniwersalny EMU, polarograf impulsowy, zestaw pH/jonometr, zestaw pH/konduktometr, analizatory polarograficzne, czujnik hallotronowy stałego pola magnetycznego, teslomierz hallotronowy, zestaw do badań elektrochemicznych ATLAS 99
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie	spektrofotometry UV-VIS, spektrofotometry absorpcji atomowej, fotometry płomieniowe, wysokosprawne chromatografy cieczowe i gazowe, analizator węgla ogólnego, polarograf ASV, jonometr, pH-metry, konduktometry
Uniwersytet Opolski	spektrometr NMR 400 MHz, spektrometr FT-IR, spektrofotometry UV-VIS, zestawy do elektroforezy kapilarnej Beckman, chromatograf gazowy, chromatograf gazowy sprzężony ze spektrometrem mas, zestawy wysokosprawnej chromatografii cieczowej
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu	wysokosprawne chromatografy cieczowy z detektorami DAD i MS, chromatograf jonowy, spektrometry UV/VIS, spektrometry mas, spektrometry emisyjne, termograwimetr (DSC, DTA), różnicowy kalorymetr skaningowy, dyfraktometry rentgenowskie, analizatory elementarne, spektrofluorymetry,
Uniwersytet Szczeciński	spektrofotometry absorpcji atomowej, spektrofotometry UV–VIS, fotometr płomieniowy, zastawy do potencjometrii (pH-metry, redoksymetria, elektrody jonoselektywne)
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu	wysokosprawne chromatografy cieczowe z detektorami: MS/MS, ICP/MS UV-VIS, DAD, detektorem elektrochemicznym kulometrycznym, fluorescencyjnym, TLC z detekcją UV oraz zestaw do OP TLC, zestaw do chromatografii jonowej, mikro-HPLC, zestawy do izotachoforezy, zestawy do kapilarnej elektroforezy strefowej, mikroskop stereoskopowy z fluorescencją, NMRy, CZE (4-ry sztuki) w tym CZE-MS/MS i LC-MS/MS/MS, chromatografy gazowe z detektorami MS, FID, ECD, PID, DLCD, TOF/MS, spektrofotometry absorpcji atomowej, aparaty do pomiaru ogólnego węgla organicznego (OWO) dla cieczy i ciała stałego, spektrofotometry UV/VIS, zestaw do dwuwymiarowej elektroforezy, mobilne laboratorium dydaktyczno badawcze analizy wód i gleb na bazie samochodu LDV z przyczepą ( micro-HPLC, P&T-GC/FID/PID/DLCD, TLC z detekcją UV, OWO-5000A, ciecz-ciało stałe, SQ-118 fotometr, analiza parametrów sumarycznych ChZT, BZT, itp., analizator elektrochemiczny typu CX - kationy, aniony, pH, temperatura, przewodnictwo, itd.)
Uniwersytet Warszawski	spektrofluorymetr, ICP-MS, elektroforeza kapilarna, skaningowy mikroskop elektronowy, podstawowy sprzęt elektrochemiczny, spektrofotometry UV-VIS, spektrofotometry do absorpcji atomowej z atomizacją w płomieniu i kuwecie grafitowej, zestawy do chromatografii cieczowej z różnymi detektorami (DAD, FL, MS, ICP-MS), zestawy do chromatografii gazowej, ablacja laserowa, NMR
Uniwersytet Wrocławski	spektrofotometry absorpcji i emisji atomowej, elektroforeza kapilarna, chromatografy gazowe i cieczowe, wysokosprawna chromatografia cieczowa, spektrofotometry UV-VIS, spektrometry IR i Ramana, spektrofluorymetr, zestawy do konduktometrii, potencjometrii, polarografii, kulometrii, chronoamperometrii i innych metod elektrochemicznych, spektrometry NMR od 300 do 600 MHz, rentgenowski spektrometr fluorescencyjny
Uniwersytet Zielonogórski	spektrofotometry absorpcji i emisji atomowej, analizator OWO, chromatograf gazowy, spektrofotometry typu SPECOL i MARCEL
Akademia Medyczna w Gdańsku	wysokosprawny chromatograf cieczowy, elektroforeza kapilarna, chromatograf gazowy, spektrofotometry do absorpcji i emisji atomowej absorpcyjny spektrometr atomowy, spektrofotometr UV-VIS, spektrometr IR, różnicowy kalorymetr skaningowy
Uniwersytet Medyczny w Poznaniu	Wysokosprawne chromatografy cieczowe; spektrofotometr UV-VIS, zestaw do oznaczania wody metodą Karla-Fischera, zestawy do miareczkowania potencjometrycznego w środowisku bezwodnym i w środowisku wodnym, aparat do testów fotostabilności
Uniwersytet Medyczny w Lublinie	chromatograf jonowy, wysokosprawny chromatografy cieczowe, TLC z densytometrami, system elektroforezy kapilarnej, atomowe spektrofotometry absorpcyjny, chromatograf gazowy
Warszawski Uniwersytet Medyczny	spektrofotometry absorpcji i emisji atomowej, NMR-y, FT-IR, wysokosprawne chromatografy cieczowe, chromatografy gazowe, spektrometry UV-VIS, mikroskop AUTOIMAGE na zakres średniej podczerwieni, falowodyspersyjny rentgenowski spektrometr fluorescencyjny (WD-XRF), analizatory elektrochemiczne
Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im Jana Kochanowskiego w Kielcach	spektrofotometr UV/VIS jednoczesnego odczytu, analizator elektrochemiczny, urządzenie do wstrzykowej analizy przepływowej (FIA), elektrochemiczna mikrowaga kwarcowa (EQCM)
Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu	chromatografy gazowe z detektorami: TOF-MS, MS, FID, NPD, ECD, elektroniczny nos, headspace, zestawy do przygotowania próbek: SAFE, SDE, SPME
Politechnika Gdańska	NMR 500 i 200 MHz, izotachoforegraf, elektroforeza kapilarna, analizator TOC/OWO, zestaw do analizy wstrzykowo-przepływowej, zestaw do woltamperometrii inwersyjnej (elektrochemiczny analizator śladowych zawartości metali), fotometry płomieniowe, przenośny spektrofotometr, chromatografy gazowe z detektorami FID, ECD, NPD, MS, wysokosprawne chromatografy cieczowe z detektorami MS, DAD, fluorescencyjnym, IR i UV, chromatograf jonowy, spektrofotometry absorpcji atomowej, tandemowy spektrometr mas, zestaw do oznaczania wody metodą Karla-Fishera, detektor olfaktometryczny Sniffer
Politechnika Śląska	wysokosprawne chromatografy cieczowy z detektorami: fluorescencyjnym, DAD i elektrochemicznym, spektrofotometry, fluorescencyjny spektrometr rentgenowski, potencjostat µAUTOLAB, polarograf, spektrofotometry absorpcji i emisji atomowej, zestawy do ekstrakcji, pH-metry, konduktometry
Politechnika Koszalińska	chromatografy gazowe, chromatograf gazowy sprzężony ze spektrometrem mas, spektrometr absorpcji atomowej, automatyczne mikroanalizatory elementarne, spektrofotometry UV/VIS, miernik PGM-7840 z wyposażeniem, urządzenia do wykonywania podstawowych oznaczeń chemicznych (spektrofotometry, wirówki, pehametry, myjki ultradźwiekowe itp.), sondy do pomiaru podstawowych zanieczyszczeń lotnych, miernik IRM-2/02, miernik wieloparametrowy 1F10-111 411 inoLabMulti, miernik PGM-7840 z wyposażeniem, czujnik do pomiaru stężenia metanu DGW,
Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica	wysokosprawne chromatografy cieczowe z detektorami UV/VIS i fluorescencyjnym, spektrofotometry absorpcji i emisji atomowej, spektrograf emisyjny, spektrofotometry UV/VIS, zestawy do woltamperometrii z elektrodami CGMDE, elektrodami stałymi i błonkowymi, zestawy do potencjometrii i konduktometrii, zestaw do badań kinetyki reakcji fotokatalitycznych, zestaw do miareczkowania amperometrycznego
Politechnika Krakowska	chromatografy gazowe z detektorami FID i ECD, spektrometry mas MS/MS, wysokosprawne chromatografy cieczowe z detektorami UV/VIS, chromatograf jonowy z detektorem konduktometrycznym, spektrofotometry absorpcji i emisji atomowej, spektrofotometr UV/VIS
Politechnika Poznańska	spektrograf, spektroprojektor, optyczny spektrometr emisyjny MIP-OES, optyczny spektrometr emisyjny ICP-OES, spektrofotometry absorpcji i emisji atomowej, fotometr płomieniowy, spektrometr mas, chromatograf cieczowy połączony ze spektrometrem mas z jonizacją elektrorozpylającą - HPLC-ESI-MS, spektrofotometry UV/VIS, kolorymetr, system elektroforezy kapilarnej, zestaw do izotachoforezy
Politechnika Radomska	spektrofotometry do absorpcji atomowej, zestawy woltamperometryczne, wysokosprawne chromatografy cieczowe z detektorem fluorescencyjnym, spektrofotometry UV-VIS, fotometr płomieniowy, zestaw do oznaczania BZT, tlenomierz mikroprocesorowy, termoreaktor do oznaczania ChZT, spektrofotometry, turbidymetr, pH-metr, konduktometr, zestaw pomiarowy Aquemerck, stanowisko do pomiarów stężenia pyłu zawieszonego
Politechnika Rzeszowska im. I. Łukasiewicza	spektrometr do absorpcji atomowej, spektrofotometr UV-VIS, wagosuszarka z kontrolą temperatury wewnętrznej, jonometry z zestawami elektrod jonoselektywnych, zestawy do pomiaru stężeń analitów w atmosferze na stanowiskach pracy, spektrometr IR, spektrometr NMR 500 MHz, analizator elementarny, analizator termiczny TGA/DSC z modułem TGA/DTA, goniometr optyczny z zamontowanym aparatem cyfrowym w osi obiektywu do oznaczania wartości kątów zwilżania na podstawie analizy geometrycznej zdjęcia kropli przy zastosowaniu oryginalnego programu komputerowego, chromatograf żelowy GPC wyposażony w 3 rodzaje detektorów: RI (refraktometryczny) LS (rozpraszania światła ) i DV wiskozymetryczny, mikrokalorymetr różnicowy DSC
Politechnika Warszawska	analizator elementarny, wysokosprawne chromatografy cieczowe z detektorami MS, MS/MS, zestawy do elektroforezy kapilarnej z detektorem UV/VIS i DAD, spektrometr mas z plazmą indukcyjnie sprzężoną, spektrometr mas z jonizacją elektrorozpraszającą, spektrofotometry UV-VIS, spektrofotometr do jednoczesnej detekcji, spektrometr do absorpcji atomowej, mikroskop fluorescencyjny, laser argonowy, tensjometr do pomiaru kąta zwilżania i napięcia międzyfazowego KSV CAM, ICP-OES, zestaw chromatograficzny z detekcja MS/MS, nanochromatograf (chip) i
Politechnika Wrocławska	spektrometr emisyjny ICP-AES z systemem IMAGE, spektrometr FAAS, rentgenowski dyfraktometr proszkowy, spektrometr/spektrograf, wysokosprawny chromatograf cieczowy z detektorem konduktometrycznym, spektrometry do absorpcji atomowej, mikrofalowe urządzenia do suchej i mokrej mineralizacji, fotometry, elektrody jonoselektywne

Należy podkreślić dużą aktywność w opracowywaniu nowych podręczników i skryptów. Jako przykład niech posłużą wydane w ostatnich latach książki polskich autorów.

Ø Nowoczesne techniki analityczne, [red.] M. Jarosz, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2006

Ø Spektrometria atomowa, [red.] E. Bulska, K. Pyrzyńska, Malamut, Warszawa 2007

Ø Ocena i kontrola jakości wyników pomiarów analitycznych, [red.] P. Konieczka, J. Namieśnik, WN-T, Warszawa 2007

Ø Miniaturyzacja w analityce, [red.] Z. Brzózka, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2005

Ø Hulanicki A., Współczesna chemia analityczna. Wybrane zagadnienia, PWN, Warszawa 2001

Ø Witkiewicz Z., Podstawy chromatografii, WN-T, Warszawa 2000

Ø Witkiewicz Z., Hetper J., Chromatografia gazowa, WN-T, Warszawa 2001

Ø Chromatografia cieczowa, [red.] M. Kamiński, CEEAM, Gdańsk 2004

Ø Michałowski T., Obliczenia w chemii analitycznej z elementami programowania komputerowego, Politechnika Krakowska, Kraków 2001

Ø Chemia analityczna. Analiza jakościowa. Analiza ilościowa klasyczna, [red.] R. Kocjan, PZWL, Warszawa 2000

Ø Chemia analityczna. Analiza instrumentalna, [red.] R. Kocjan, PZWL, Warszawa 2000

Ø Cygański A., Ptaszyński B., Krystek J., Obliczenia w chemii analitycznej, WN-T, Warszawa 2000

Ø Wesołowski M., Szefer K., Zimna D., Zbiór zadań z analizy chemicznej, WN-T, Warszawa 2002

Ø Instrumentalne metody analizy chemicznej, [red.] W.W. Kubiak, J. Gołaś, AKAPIT, Kraków 2005

Ø Ćwiczenia laboratoryjne z chemii analitycznej, [red.] R. Świetlika, Wyd. Politechniki Radomskiej, Radom 2005

Ø Chemometria w analityce, wybrane zagadnienia, [red.] D. Zuba, A. Parczewski, Wydawnictwo Instytutu Ekspertyz Sądowych, Kraków 2008

Ø Bulska E., Metrologia chemiczna, Wydawnictwo MALAMUT, Warszawa, 2008

Ø Hyk W., Stojek Z., Analiza statystyczna w laboratorium analitycznym, Komitet Chemii Analitycznej PAN, Warszawa, 2000

Ø Świetlik R., Dojlido J.R., Metody analizy wody i ścieków, Wyd. Politechniki Radomskiej, Radom 1999

Ø Ciesielski W., Zakrzewski R., Skrzypek S., Laboratorium analizy instrumentalnej, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2002

Ø Ciesielski W., Badecka-Jędrzejewska J., Ćwiczenia rachunkowe z analizy instrumentalnej, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2004

Ø Zając M., Jelińska A., Muszalska I., Nogowska M., Stanisz B., Ocena jakości substancji leczniczych i preparatów farmaceutycznych według wymagań farmakopealnych i ICH, Kontekst, Poznań 2000

Ø Witaminy i mikroelementy, [red.] M. Zając, Kontekst, Poznań 2000

Ø Walidacja metod analizy chemicznej. Przykłady walidacji metod, [red.] J. Pawlaczyk, M. Zając, Akademia Medyczna im. K. Marcinkowskiego, Poznań 2005

Ø Zając M., Pawełczyk E., Jelińska A., Chemia leków dla studentów farmacji i farmaceutów, Akademia Medyczna im. K. Marcinkowskiego, Poznań 2006

Ø Kopacz M., Chemia analityczna, podstawy teoretyczne analizy ilościowej, Oficyna

Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzeszów 1997

Ø Ćwiczenia laboratoryjne i rachunkowe z analizy ilościowej, [red.] M. Kopacz, Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej, Rzeszów 1999

Ø Poleszczuk G., Wybór ćwiczeń laboratoryjnych z chemii ogólnej i analitycznej, Wyd. Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 1999

Ø Poleszczuk G., Materiały pomocnicze do ćwiczeń laboratoryjnych z chemii ogólnej i analitycznej, Wyd. Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2000

Ø Metody pobierania i przygotowania próbek wód, ścieków i osadów do

analiz fizyczno-chemicznych, [red.] J. Siepak, Wyd. UAM, Poznań 1995

Ø Zerbe J., Elbanowska H., Górski J., Siepak J., Fizyczno-chemiczne badania gruntów na potrzeby hydrogeologiczne, Wyd. UAM, Poznań 1997

Ø Analiza specjacyjyna metali w próbkach wód i osadów dennych, [red.] J. Siepak, Wyd. UAM, Poznań 1998

Ø Zerbe J., Elbanowska H., Siepak J., Fizyczno-chemiczne badania wód, Wyd. UAM, Poznań 1999

Ø Zastosowanie chromatografii jonowej w analizie wody, [red.] J. Siepak, Wyd. UAM, Poznań 1999

Ø Problemy analityczne badań osadów dennych, [red.] J. Siepak, Wyd. UAM, Poznań 2001

Ø Niedzielski P., Siepak M., Przybyłek J., Siepak J., Arsen, antymon i selen w wodach miasta Poznania, mikrozanieczyszczenia czy mikroskladniki?, Wyd. UAM, Poznań

2002

Ø Problemy analityczne i specjacyjne rtęci w próbkach środowiskowych, [red.] J. Siepak

Wyd. UAM, Poznań 2003

Ø Wybrane działy analizy instrumentalnej, [red.] I. Baranowska, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2007

Ø Konieczka P., Namieśnik J., Quality Assurance and Quality Control in the Analytical Chemical Laboratory: A Practical Approach, CRC Press, Boca Raton 2009

Rozwój wiedzy i współczesne wyzwania sprawiają jednak, że nowe książki z nowoczesnym podejściem są wciąż niezbędne i istniej paląca potrzeba ich opracowywania.

Podobnie, jak w przypadku kadry dydaktycznej, liczba prowadzonych przedmiotów obieralnych oraz wyposażenie laboratoriów zależą od tego, czy dana uczelnia prowadzi kierunki dyplomowania związane z Chemią Analityczną.

Przykładowe kierunki dyplomowania ściśle związane z Chemią Analityczną:

Ø na Uniwersytecie Śląskim: Chemia Analityczna;

Ø na UMK w Toruniu: Ekoanalityka, Bioanalityka, Analiza Żywności;

Ø na UAM w Poznaniu: Chemia, Chemia Środowiskowa, Chemia Kosmetyczna, Chemia z Przyrodą, Chemia Informatyczna;

Ø AMG w Gdańsku: specjalizacja w zakresie analityki farmaceutycznej;

Ø na Politechnice Krakowskiej: Proekologiczne Technologie Nieorganiczne;

Ø na Politechnice Śląskiej: Analityka w Kontroli Jakości i Ochronie Środowiska, Bioanalityka; Inżynieria Chemiczna i Procesowa, Ochrona Środowiska w Przemyśle Chemicznym;

Ø na Politechnice Gdańskiej: Monitoring i Analityka Chemicznych Zanieczyszczeń Środowiska, Analityka Techniczna i Przemysłowa, Analiza i Ocena Jakości Żywności, Ochrona i Zarządzanie Środowiskiem (Environmental Protection and Management, studia inżynierskie w języku angielskim)

Ø na Politechnice Warszawskiej: Mikrobioanalityka, Analityka Procesów i Materiałów;

Ø na Politechnice Poznańskiej: Monitoring.

Na dyplomach nie kończą się zainteresowania naukowe Chemią Analityczną. Wielu studentów wykonuje swoje doktoraty z tej dziedziny. Co roku szereg naukowców uzyskuje też stopień doktora habilitowanego lub tytuł profesora za dorobek związany z Chemią Analityczną. Na poniższym zestawieniu zebrano dane dotyczące stopni i tytułów naukowych, związanych z Chemią Analityczną na uczelniach polskich.

Tabela 4. Zestawienie dyplomów, doktoratów, habilitacji oraz profesur związanych

z Chemią Analityczną na polskich uczelniach w latach 2003/2008

Uniwersytety	mgr	licencjat/inż.	doktorat	habilita-cja	Prof.
Uniwersytet w Białymstoku	25		6	3	0
Uniwersytet Gdański	62		31	1	1
Uniwersytet Jagielloński	114		19	1	0
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie			9	0	0
Uniwersytet Łódzki	48		7	0	1
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie	70		7	2	0
Uniwersytet Opolski	26		6	0	1
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu			6	2	1
Uniwersytet Śląski	75		13	1	0
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu	50		8	1	1
Uniwersytet Warszawski	198		31	2	3
Akademia Medyczna w Gdańsku	41		10	2	0
Uniwersytet Medyczny w Poznaniu	75		13	1	3
Uniwersytet Medyczny w Lublinie	130		17	5	2
Uniwersytet Medyczny w Łodzi			0	1	0
Warszawski Uniwersytet Medyczny	35		4	0	1
Akademia Medyczna we Wrocławiu im Piastów Śląskich			3	0	0
Uniwersytet Humanistyczno- Przyrodniczy im Jana Kochanowskiego w Kielcach	38	26	1	2	0
Politechnika Gdańska	187	79	36	3	3
Politechnika Śląska	115		6
Politechnika Koszalińska			3	0	0
AGH	120	17	3	1	0
Politechnika Krakowska	43		5	0	0
Politechnika Łódzka			13	0	0
Politechnika Poznańska	70	11	5	0	0
Politechnika Radomska	61		1	1	0
Politechnika Rzeszowska	40		0	0	0
Politechnika Warszawska	122		20	1	3
Politechnika Wrocławska	75		5	0	0
Akademia Podlaska w Siedlcach	0	0	2	0	0

Na dyplomach i doktoratach nie kończy się aktywność dydaktyczna polskich szkół wyższych. Poza kursami, letnimi szkołami i szkoleniami popularną formą są Studia Podyplomowe. Wymienić tu można niektóre z nich:

Ø na Uniwersytecie Warszawskim:

- Studium Podyplomowe w Zakresie Metrologii Chemicznej;

- Zastosowanie Chemii w Ochronie Środowiska;

- Studium Podyplomowe dla Nauczycieli, pt. „Ochrona Środowiska”;

Ø na UMK w Toruniu:

- studia podyplomowe Analityka w Ochronie Środowiska;

Ø na Uniwersytecie Wrocławskim:

- Nowoczesny Pracownik Laboratorium;

Ø na AGH:

- Chemia Analityczna w Przemyśle i Ochronie Środowiska;

Ø na Politechnice Gdańskiej:

studia podyplomowe:

- Chemia Techniczna i Ochrona Środowiska;

- Zagospodarowanie Odpadów i Czystsze Technologie;

- Nowe Tendencje w Technologii i Analizie Wyrobów Kosmetycznych;

- Kontrola i Zapewnienie Jakości Wyników Pomiarów Analitycznych;

kursy:

- Biotesty w Ocenie Zanieczyszczenia Środowiska,

- Kontrola Jakości Wyników Pomiarów Analitycznych,

- Przygotowanie Próbek do Analizy,

- Chromatografia Cieczowej (na poziomie podstawowym i zaawansowanym),

- Chromatografia Gazowa (na poziomie podstawowym i zaawansowanym);

Ø na Akademii Medycznej w Gdańsku:

- studia podyplomowe w zakresie Analityki Medycznej i Farmacji Przemysłowej;

Ø na Uniwersytecie Medycznym im. K. Marcinkowskiego:

- Analityka Farmaceutyczna;

Ø na Uniwersytecie Wrocławskim:

- Studia Podyplomowe „Nowoczesny Pracownik Laboratorium”;

Ø na Politechnice Warszawskiej:

- studium podyplomowe “Chemia Kosmetyczna”,

- kursy: „Miniaturowe systemy analityczne” w ramach centrum Doskonalenia „COMBAT” („Mikrosystemy: projektowanie i technologia”);

Ø na UAM w Poznaniu i Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu:

- kursy Chromatografia Gazowa w Analizie Żywności,

Ø na UAM w Poznaniu kursy ochrona środowiska;

Ø na Uniwersytecie Medycznym w Lublinie:

- coroczne ogólnopolskie kursy chromatografii cieczowej;

Ø na Uniwersytecie Humanistyczno-Przyrodniczym im Jana Kochanowskiego w Kielcach:

- studia podyplomowe „Metody instrumentalne w analizie chemicznej”.

Na zakończenie należy także podkreślić rozległą współpracę pomiędzy uczelniami, i to nie tylko polskimi, a w większym chyba stopniu zagranicznymi. Najbardziej aktywni we współpracy zagranicznej jest Politechnika Gdańska (ok. 50 kontaktów), Uniwersytet Warszawski (ponad 20 kontaktów) oraz Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu i Politechnika Warszawska (ponad 10). Współpraca ta polega na:

Ø wymianie studentów i pracowników w ramach LLP Erasmus;

Ø wyjazdy studentów na praktyki zagraniczne;

Ø zapraszanie wykładowców z zagranicy oraz wyjazdy polskich naukowców;

Ø przyjmowanie i wysyłanie doktorantów poza programem LLP Erasmus;

Ø korzystanie z innych niż LLP Erasmus programów unijnych i międzynarodowych.

Na podkreślenie zasługuje znaczący wzrost wyjazdów studentów i doktorantów w ramach programu LLP Erasmus. Jest to niezmiernie ważny, szczególnie dla studentów i doktorantów, element pracy dydaktycznej, umożliwiający poznanie i skonfrontowanie metod nauczania i dziedzin badań oraz zapoznania się z technikami analitycznymi niedostępnymi lub trudnodostępnymi w Polsce, np. metodami aktywacji neutronowej (INAA), wymagającymi posiadania reaktora jądrowego.

Najbardziej aktywny Wydział Chemiczny Politechniki Gdańskiej ma ponad 50 umów dwustronnych z uniwersytetami w Europie. Rokrocznie około 10-12 studentów wyjeżdża do ośrodków zagranicznych, by wykonywać tam swoje prace dyplomowe, bądź fragmenty prac doktorskich z zakresu Chemii Analitycznej. Także rokrocznie przyjeżdża na ten Wydział około 5 studentów, by wykonywać swoje projekty z zakresu Chemii Analitycznej. Wydział współpracuje z uniwersytetami we Francji (Montpellier, Grenoble, Strasbourg, Pau, Perpignan), Niemczech (Munchen, Berlin, Hamburg, Bayreuth), Grecji (Thessaloniki), Wielkiej Brytanii (Portsmouth, Paisley), Hiszpanii (Madryt, Santiago de Compostella, Valencia, San Sebastian), Portugalii (Porto, Algarve, Covilha), Holandii (Twente, Wageningen), Norwegii (Oslo), Rumunii (Cluj, Brasov), Bulgaria (Sofia) i innymi. Współpracuje nie tylko z uniwersytetami UE, ale także z Rosji (St. Petersburg, Dubna), Kanady (Waterloo) oraz USA, Południowej Afryki, Mołdawii, Izraela itd. Katedra Chemii Analitycznej Wydziału Chemicznego Politechniki Gdańskiej uczestniczy w dwóch programach dotyczących studiów magisterskich. Pierwszy z nich - European Joint Masters in Quality in Analytical Laboratories (emQal) (w ramach ERASMUS-Mundus) – jest koordynowany przez Uniwersytet w Algarve (Portugalia) a w skład konsorcjum wchodzą jeszcze uniwersytety z Barcelony. Kadyksu i Bergen. Politechnika Gdańska w roku akademickim 2009/2010 będzie pełniła rolę “the host university”, czyli uniwersytetu przyjmującego studentów. Drugi program to Euromaster, Analytical Science at the Interface, koordynowany przez Universytety w Pau (Francja), a uczestniczą w nim jeszcze Uniwersytet w Aberdeen, Oviedo i Liege.

Inną aktywnością w ramach współpracy międzynarodowej jest wymiana nauczycieli akademickich. Nasi nauczyciele prowadza wykłady i zajęcia na uczelniach partnerskich, a nauczyciele ze współpracujących uniwersytetów są zapraszania na wykłady na uczelnie polskie. Przykładowo, na Politechnikę Gdańską przyjeżdża każdego roku około 15 nauczycieli akademickich z różnych stron świata prowadząc wykłady z dziedzin związanych z Chemią Analityczną. Kursy te są przeznaczone głównie dla studentów studiów doktoranckich, ale są otwarte i mogą w nich uczestniczyć studenci oraz pracownicy naukowo-dydaktyczni z Trójmiasta. Promuje to europejski oraz światowy wymiar nauczania i umożliwia wprowadzanie innowacyjnych metod edukacji. Politechnika Gdańska (Katedra Chemii Analitycznej) uczestniczyła również w dwóch innych dydaktycznych programach: S1388-IC-2003-I-RO-ERASMUS-DISSUC-2, „Bioanalytical methods-linking environmental protection and public health, 2003-2005, SOCRATES/ERASMUS, Curricula Development Dissemination (DISS) projekt oraz MASS Management and Security Assessment for Sustainable Environment, SOCRATES/ERASMUS program, ERASMUS-MODUC, 51388-IC-2004-1-RO-ERASMUS-MODUC-6, oba koordynowane przez Transilvania University of Brasov (Rumunia) we współpracy z: Technical University of Sofia (Bułgaria), Ecole Centrale de Lyon (Francja), University de Perpignan (Francja), University of Milano (Włochy), University of Trieste (Włochy), Uniwersity of Groningen (Holandia), Ovidius University of Constanca (Rumunia), Babes-Bolyai University of Cluj Napoca (Rumunia) i University Iasi (Rumunia). W latach 2003- 2006 na Politechnice Gdańskiej działało Centre of Excellence in Environmental Analysis and Monitoring (CEEAM) wspierane finansowo przez UE. W tym czasie CEEAM, oprócz innych działań, wydało 6 książek z dziedziny Chemii Analitycznej oraz zorganizowało w ramach działalności edukacyjnej:

- letnią szkołę 2003 “New Horizons and Challenges in Environmental Analysis and Monitoring” (50 uczestników);

- letnią szkołę 2004 “Analysis of Environmental and Food Pollutants” (30 ucz.);

- letnią szkołę 2005 “Chemometric Aspects of Environmental Analytics” (30 ucz.);

- 3 kursy: High Performance Liquid Chromatography, Sample Preparation for Analysis and Biotests in Assessment of Environmental Pollution;

- międzynarodowe seminarium dla doktorantów.

Podobnie aktywne są inne polskie uniwersytety, na przykład:

- Uniwersytet Warszawski, Wydział Chemii jest członkiem akredytowanego konsorcjum o uprawnieniach wydawania dyplomu EUROMASTER (akredytacja ECTN) w zakresie „Measurement Science In Chemistry”. Koordynatorem konsorcjum jest Uniwersytet w Tartu (Estonia), a pozostałymi członkami konsorcjum są następujące uczelnie: Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Uniwersytet w Lyon (Francja), Uniwersytet Lizboński (Portugalia), Uniwersytet w Bukareszcie (Rumunia), Uniwersytet Południowo-Wschodni (Bułgaria), Uniwersytet w Maribor (Słowenia). Wydział Chemii jest organizatorem kursów szkoleniowych (warsztatów) w zakresie metrologii chemicznej w ramach autoryzacji programu Komisji Europejskiej TrainMiC®.

- Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu ma ponad 10 umów dwustronnych w ramach programu Erasmus. Centrum Badawczo-Edukacyjne BioSep przy Wydziale Chemii UMK od 15 lat kształci w ramach studiów podyplomowych (Analityka w Ochronie Środowiska) rocznie 25 osób z Polski i 12 z zagranicy. Jest też Koordynatorem dwóch programów sieci CEEPUS;

- Uniwersytet Jagielloński w Krakowie aktywnie współpracuje z Nottingham Trent

University (wspólne dyplomy), Université des Sciences et Technologies de Lille (wspólne kursy), Lund University, Strathlyde University itp. UJ jest członkiem Erasmus-Mundus (ASC – Master of Science: Advanced Spectroscopy in Chemistry) oraz TEMPUS, projekt nr JEP_41105_2006 pt. „Education System in Forensic Sciences for the Republic of Macedonia” (EDUFORMAK);

- na Uniwersytecie Wrocławskim odbywają się letnie szkoły Chemii Analitycznej dla studentów University of Minnesota, Duluth, USA. Odbyły się do tej pory trzy takie szkoły (2004, 2005 i 2007) dla grup od 11 do 16 osób;

- Politechnika Warszawska ma ponad 20 Umów Dwustronnych w ramach programu LLP Erasmus;

- Politechnika Śląska współpracuje z King’s College University of London (staże + doktorat) oraz University of Pamukkale, Institute of Science, Turcja (staże + doktorat), a także uczestniczy w dydaktycznym programie międzynarodowym Young Scientists Division King’s College, London Programme – British-Polish Pharmaceutical Science Research (Anglia);

- Politechnika Radomska uczestniczy w wielu programach takich jak:

kursy „Principles and Applications of Metrology in Chemistry; TrainMic - Training in Metrology in Chemistry (sieć utworzona w ramach programu EC Research Center, koordynowana przez Instytut for Reference Materials and Measurements, Belgia) czy

SURUZ - Scientific Network- Surfactants and Dispersed Systems in Theory and Practice, (Surfaktanty i Układy Zdyspergowane w Teorii i Praktyce). Kontrakt nr INCO-CT-2003-003355 (koordynator Sieci - Instytut Katalizy i Fizykochemii Powierzchni, PAN, Kraków) oraz

AIRCLIM – NET Zanieczyszczenia powietrza / Zmiany klimatu (koordynator Sieci - Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach);

- Uniwersytetu Medycznego w Lublinie – co roku około 30 studentów odbywa praktyki zagraniczne.

Podsumowanie

Nauczanie Chemii Analitycznej w Polsce spełnia, jeśli chodzi o treści programowe, kryteria opracowane przez Komisję Nauczania Chemii Analitycznej Komitetu Chemii Analitycznej PAN. W proces dydaktyczny zaangażowana jest doświadczona kadra naukowa o wysokich kwalifikacjach, a wyposażenia laboratoriów spełniają wymogi nowoczesnych dydaktycznych laboratoriów analitycznych. Uważam, że jesteśmy pod tym względem powyżej średniej europejskiej, ale pamiętać należy o konieczności uzupełniania i modernizacji istniejącej aparatury. Nasi absolwenci są dobrze przygotowani do zawodu i, ze względu na swoje umiejętności i wiedzę, łatwo znajdują zatrudnienie również za granicą lub kontynuują studia na studiach doktoranckich w Polsce i na uniwersytetach zagranicznych. Oczywiście, trudno porównywać duże uczelnie prowadzące kierunki dyplomowania związane z analityką, z małymi ośrodkami o innym profilu nauczania. Wiodące ośrodki są w nurcie najnowszych kierunków w Chemii Analitycznej i promieniują na pozostałe, mniejsze ośrodki, organizując konferencje oraz prowadząc różnego rodzaju studia podyplomowe, szkolenia i kursy. Moim zdaniem współpraca pomiędzy polskimi uczelniami powinna się zintensyfikować, ponieważ aktualnie łatwiej współpracuje się w zakresie edukacji z zagranicznymi ośrodkami niż z polskimi. Nie ułatwia to przepływu informacji i doświadczeń.